In dit nummer:
In memoriam Gonny Pellenbarg-Hesse door de redactie In memoriam naar aanleiding van het overlijden van Gonny Pellenbarg-Hesse, secretaris van de Historische Kring Zuidhorn, op 16 januari 2016.
Jacobus Birza, smid te Zuidhorn door Wiebe Renkema en Nico Attema Op 19 mei 1897 kocht Jacobus Birza uit Garsthuizen de bestaande smederij van grofsmid Lulot Bakema in Zuidhorn voor ƒ 4.000,-. Birza werd op 22 mei 1869 in Stedum geboren als 6e kind van Jan Wolter Birza en zijn vrouw Brechtje Dijkhuis. Na gewerkt te hebben bij een smederij in Bedum kwam hij met zijn vrouw Louwina Miske, oorspronkelijk uit Kantens in mei 1897 naar Zuidhorn. Van 1897 tot 1925 was de smederij gevestigd in aan de Hoofdstraat WZ met de smederij daarachter aan de Nieuwstraat. Op de plek waar nu Makelaardij Dijkstra zit, met voorheen de ABNAMRO. In 1925 verhuisde het bedrijf naar Achterweg A243, nu Jellemaweg 14. In het artikel worden enkele door Birza gesmede hekken in Zuidhorn besproken en de overgang van smederij via het onderhoud en de reparatie van fietsen en motoren naar garagebedrijf onder leiding van zoon Jan.
Oude kentenkens op site Groninger Archieven door Nico Attema http://www.iisg.nl/ Foto’s bij het artikel over Jacobus Birza van diverse oude motoren, zoals een Werner, waarvoor Birza reclame maakte op de muur van café Lijfering en een Lurquin-Coudert, de eerste oorspronkelijk een Frans merk en de tweede een Frans merk, gaven aanleiding om te wijzen op de oude kentekens op de website van de Groninger Archieven. Na een korte periode met nationale kentekens was vanaf 1906 tot 1951 was de afgifte van kentekens een provinciale aangelegenheid. De kentekens waren ook persoonlijk en niet gebonden aan het voertuig. Het overzicht van de oude kentekens en hun bezitters is vanaf 21 december 2017 te vinden op een aparte website: https://www.groningerkentekens.nl
En in alles heerschende orde en juiste naauwkeurigheid : Een schoolexamen in Zuidhorn in 1805 door Kees Kugel In de achttiende eeuw had onder invloed van de Verlichting het idee postgevat dat opvoeding en onderwijs verbeterd moesten worden. Daarom werd op 14 mei 1805 voor het eerst in het district Westerkwartier onder toezicht van schoolopziener Henri Daniël Guyot een schoolexamen afgenomen. Schoolmeester was Hermanus Kremer.
Zuidhorn omstreeks 1830 door Anne Drentje In het vorige nummer is het Schoolmeestersrapport van meester Knoop te Noordhorn uit 1828 besproken. In dit nummer is het Schoolmeestersrapport van meester Swartwolt uit 1830 aan de orde.
*** https://www.groningerarchieven.nl/onderzoek/schoolmeesterrapporten/z/zuidhorn
De Slag bij Heiligerlee door Jan de Boer Jan de Boer was voorzitter van de HKZ van 1987-1991. De Boer vreesde altijd weer dat een uitgenodigde spreker de trein naar Zuidhorn zou missen, daarom had hij altijd een eigen verhaal achter de hand. Hij heeft het nooit nodig gehad, daarom heeft hij, op uitnodiging, het verhaal in 2001 in de bovenzaal van In ’t Holt afgestoken. De Boer geeft een schets van de gebeurtenissen bij Heiligerlee voorafgaand aan de avond 23 mei 1568. Vanaf circa 1558; via de Beeldenstorm en de aanstelling van Alva als landvoogd in 1566; via de ’gijzelname’ van de zoon van Willem van Oranje, Filips Willem in 1568; de ’raids’ van Willem in de Nederlanden, waaronder die enen in het noorden onder leiding van Willem Lodewijk en Adolf vanuit Leer; naar het optrekken van de troepen via onder andere, wat nu heet, de Friesestraatweg, dus langs In ’t Holt; naar de locatie bij het Klooster van Heiligerlee, nabij de turfgaten daar; naar de slag tegen de avond die geen uitstel kon lijden, omdat Willem Lodewijk met zijn volk anders weer bij Wedde de grens over zou zijn.
Oude Marechaussee-kazerne in Zuidhorn door Nico Attema Aan De Gast op nr 72 staat een opvallend gebouw. Het is de oude marechausseekazerne, in gebruik genomen in 1907. De keuze van Zuidhorn als standplaats is genomen in 1894. Onder meer naar aanleiding van de rellen in Oost-Groningen in 1892 en Zuidhorn in 1893. In december 1893 verstoorden ontevreden vlastrekkers en keienkloppers een raadsvergadering en werden bij enkele raadsleden de ruiten ingegooid. De situatie werd uiteindelijk gesust met een loonsverhoging van 10 cent per dag. De kazerne was in gebruik tot 1938, tot de verhuizing naar de Wilhelminalaan 7. Mogelijk zijn de plannen van de eerste kazerne getekend door de Zuidhorner architect M. Viets. Hij diende in 1895 een declaratie in van ƒ 108,40. De brigade Zuidhorn werd uitgezet op 28 december 1894 en opgeheven op 1 maart 1943. De marechausseebrigade van Zuidhorn was 5 tot 7 man sterk. Geert Walda maakte in de Tweede Wereldoorlog deel uit van de brigade.
Aaltuiken in het Ypegat door Anne Drentje In het Schoolmeestersrapport van Noordhorn uit 1828 heeft meester Knoop het over ‘aaltuiken’ in het Ypegat. Wat is nu ‘aaltuiken’? Conclusie, het is een vernederlandsing van het regionale (Gronings, Drents, Oostfries) woord ‘aaltoek(e)’, een aanprikker, ’een greep mit n hòlten stoal, mit vief tannen mixt weerhoaken’. *** Een aaltoeke wordt ook wel een aalschaar, elger of palingelger genoemd. *** Vlak over de grens in de Heinitzpolder ten zuiden van Ditzum ligt Aaltukerei.